U podstaw współczesnych poglądów w dziedzinie gospodarki i polityki leżą dwie główne teorie: marksizm i kapitalizm. Marksizm stanowi drogowskaz, którym w swoim systemie politycznym i gospodarczym kieruje się nadal garstka narodów, podczas gdy pozostała większość wybrała w tym względzie kapitalizm. Staje się jednak coraz bardziej oczywiste, że ani marksizm ani kapitalizm nie zaspokajają wszechstronnych potrzeb ludzkości i nadchodzi czas, aby przedstawić nową myśl społeczno-ekonomiczną — która będzie potrafiła je spełnić. W serii wykładów wygłoszonych w 1959 roku, opublikowanych później pod tytułem Idea and Ideology (Idea i Ideologia), P. R. Sarkar po raz pierwszy przedstawił teorię społeczno‑gospodarczą, którą nazwał Teorią Postępowego Użytkowania (znaną pod akronimem PROUT od angielskiego terminu Progressive Utilization Theory).

Chociaż można wskazać pewne pozorne podobieństwa między Teorią Postępowego Użytkowania (PROUT) a istniejącymi filozofiami społeczno-gospodarczymi, gruntowna analiza idei Sarkara uzmysławia, że system PROUT jest jedynym rozwiązaniem, które opiera się bardziej na duchowej niż materialistycznej koncepcji kosmosu i Człowieka. U podstaw teorii PROUT leży idea, że wszystkie ożywione i martwe obiekty wszechświata są częścią jednej Najwyższej Świadomości i powinny być traktowane jako elementy większej całości. W epoce, w której zarówno nauka, jak i filozofia zdominowane były przez materializm i mechanikę, pojawiły się ustroje: socjalistyczny i kapitalistyczny. Teoria PROUT natomiast pojawia się w czasach, kiedy ludzkość zaczyna akceptować holistyczny i duchowy wymiar wszechświata.

Ta holistyczna i duchowa podstawa pomaga inaczej spojrzeć na gospodarkę, historię oraz przywództwo polityczne, wskazując sposób wyjścia z obecnego kryzysu społecznego i gospodarczego.

Zgłębienie teorii PROUT jest możliwe przez zrozumienie definicji Sarkara odnoszących się do rozwoju świata, użytkowania i teorii, które wyznaczają jego nową koncepcję. Według Sarkara faktyczny postęp zachodzi wyłącznie na duchowym poziomie, ponieważ tylko tam możemy podążać do celu bez tworzenia niepożądanych następstw. W fizycznej sferze, Z drugiej strony, mimo że istnieje pozorny „postęp”, taki chociażby, jak np. wynalezienie samochodu, jego wartość absolutna jest faktycznie znikoma, gdyż zawsze pociąga za sobą negatywne następstwa, takie jak zanieczyszczenie spalinami czy większe ryzyko obrażeń i śmierci w wypadkach.

Również w sferze umysłowej bądź psychicznej można mówić o tzw. postępie pozornym. Współczesnym przykładem może być masowe upowszechnienie wiedzy wśród tzw. społeczeństw informacyjnych. Po dokładniejszym zbadaniu okazuje się jednak, że i tutaj za ten postęp trzeba zapłacić. Towarzyszą mu zawsze określone skutki negatywne — w tym przypadku fala stresów, kompleksów psychicznych czy chorób umysłowych występujących w krajach zaawansowanych intelektualnie. Według Sarkara człowiek musi stale dostosowywać się do ciągłych zmian w świecie fizycznym i psychicznym, zmierzając jednocześnie do duchowego celu.

Optymalne użytkowanie to takie, gdzie zasoby wszechświata są przynoszą korzyści wszystkim — nie tylko wąskiej elicie. Użytkowanie zasobów obejmuje również bogactwa ponadmaterialne, duchowe i psychiczne — zwykle nieuwzględniane w większości rozważań ekonomicznych.

Niektóre koncepcje brzmią ładnie w teorii, ale nie mogą zostać wprowadzone w życie w praktycznym świecie z powodu ciągle zmieniających się okoliczności. Teoria, którą opracowano po przeanalizowaniu gospodarczej sytuacji XIX wieku, może już nie mieć zastosowania w wieku XXI. Niektóre teorie były lansowane przez hipokrytów, którzy nigdy nie mieli zamiaru ich urzeczywistnić, podczas gdy inne zostały przedstawione przez logików, którzy zadowalali się życiem w abstrakcyjnym świecie; tym samym teorie te nie mają żadnego praktycznego zastosowania w społeczeństwie.

Według Sarkara najlepszym rodzajem teorii jest taka, która jest oparta na dokładnej ocenie wydarzeń w świecie i która została skonstruowana tak, aby była przystosowana do ewentualnych zmian środowiska. Teoria Postępowego Użytkowania jest taką teorią, ponieważ wyrasta z dogłębnego zrozumienia praw, na jakich funkcjonuje społeczeństwo, oraz zawiera mechanizmy umożliwiające elastyczne dostosowanie jej do wszelkich możliwych zmian.

Teoria PROUT obejmuje koncepcję postępu i użytkowania zdefiniowaną w pięciu podstawowych zasadach:

1. Żadnej osobie nie powinno się pozwalać na gromadzenie fizycznego majątku bez wyraźnego przyzwolenia lub zgody kolektywu.

Dzięki tej zasadzie można wyeliminować fundamentalny mankament kapitalizmu, wskutek którego nielicznym daje się wszelką wolną rękę w nieograniczonym gromadzeniu bogactwa, nawet jeśli skutkiem tego jest głód milionów innych osób. W ten sposób ustalony zostaje zbiorowy nadzór nad sprawami gospodarczymi. Mimo narzuconego tą zasadą pułapu na własność osobistą zasobów fizycznych, które są przecież ograniczone, nie postuluje się żadnych ograniczeń w sferach mentalnej i duchowej, ponieważ są to nieograniczone atrybuty ludzkości, stąd też tłumienie ich nie przyniosłoby jedynie uszczerbek społeczeństwu. W teorii marksistowskiej różnice pomiędzy fizycznym i psychicznym bogactwem zostały opacznie zinterpretowane i surowe ograniczenia nałożone na swobodę myślenia i wyznania doprowadziły do upadku większość systemów opartych na tej teorii.

2. Powinno mieć miejsce maksymalne użytkowanie i racjonalna dystrybucja całego materialnego, ponadmaterialnego i duchowego potencjału wszechświata.

W myśl tej zasady społeczeństwo trzeba stymulować do użytkowania wszystkich zasobów wszechświata w celu zaspokojenia potrzeb ludzi. „Racjonalna dystrybucja” oznacza nie tylko, że należy zagwarantować każdemu obywatelowi najniezbędniejsze dobra konsumpcyjne i usługi, ale również to, że osobom wybitnie przysługującym się społeczeństwu należy — w uznaniu pożytku wykonywanej przez nich pracy — przyznać dodatkowe wynagrodzenie, motywujące innych do zwiększonego starania na rzecz społecznego pożytku. Zasada dystrybucji „racjonalnej” nie oznacza więc dystrybucji „po równo”.

3. Powinno mieć miejsce maksymalne użytkowanie fizycznego, metafizycznego i duchowego potencjału jednostki ludzkiej i kolektywu.

Ta zasada dotyczy użytkowania zasobów ludzkich. U jej podstawy leży postulat, że zdrowe społeczeństwo to takie, które rozwija potencjał każdej jednostki. Przez niezapewnienie niezliczonym rzeszom ludzi dostępu do możliwości kształcenia i rozwoju gospodarczego współczesne społeczeństwo zaprzepaszcza szanse skutecznego spożytkowania najcenniejszych atrybutów ludzkich. W myśl tej zasady istnieje również konieczność zachowania równowagi między dobrem zbiorowym a dobrem jednostki.

4. Powinno mieć miejsce odpowiednie dostosowanie między tym fizycznym, metafizycznym, materialnym, ponadmaterialnym i duchowym użytkowaniem.

W tym punkcie Sarkar postuluje, że społeczeństwo powinno inspirować ludzi, aby pracowali zarówno dla dobra jednostki, jak i dobra całego społeczeństwa. Wskazuje, że zysk będzie tworzony tak, aby każdy mógł zapracować na najniezbędniejsze dobra konsumpcyjne i usługi dzięki odpowiedniej pracy. W myśl tej zasady społeczeństwo powinno również odpowiednio zabezpieczać i właściwe pożytkować stosunkowo rzadkie zdolności ludzkie, takie jak atrybuty duchowe.

5. Metody użytkowania powinny być modyfikowane stosownie do zmian czasu, miejsca i osoby, a użytkowanie powinno mieć naturę postępową.

W myśl tej zasady społeczeństwo będzie przystosowywać się do aktualnych okoliczności. Zasada ta również stanowi, że badania naukowe powinny być kierowane ideą neohumanizmu i powinny służyć powszechnemu dobrobytowi.

Gospodarka Postępowego Użytkowania (PROUT)

To, w jaki sposób zasady Postępowego Użytkowania (PROUT) mogłyby zostać wdrożone w społeczeństwie, jest na razie pytaniem teoretycznym, ponieważ jeszcze żaden kraj nie wprowadził ich w praktyce. Również sposoby wprowadzania Postępowego Użytkowania w życie z czasem ulegną zmianie. Jednakże lektura pism Sarkara oraz dzieł innych rzeczników Postępowego Użytkowania wystarcza do stwierdzenia, że wprowadzenie tych zasad w życie pozwoli zbudować system gospodarczy, który najtrafniej można zdefiniować jako „postępowy socjalizm”, czyli niemarksistowski socjalizm bazujący na neohumanizmie.

W swoich traktatach o polityce przemysłowej i gospodarczej Sarkar wzywał do przeciwstawienia się wyzyskowi gospodarczemu. W tym kontekście podkreślał, że ważne gospodarcze przedsięwzięcia, które dostarczają ludziom podstawowych środków do życia, nie powinny nigdy znajdować się w rękach prywatnych przedsiębiorców. Sarkar był też świadomy słabości centralnej władzy, niezdolnej do bezpośredniego kontrolowania tego typu przedsiębiorstw.

Gospodarka oparta na modelu Postępowego Użytkowania (PROUT) będzie trójwarstwowa:

1. Małe przedsiębiorstwa zatrudniające niewielu pracowników, które nie zajmują się podstawowymi towarami i usługami, mogą pozostać w posiadaniu prywatnych przedsiębiorców oraz przez nich zarządzane (np. mała restauracja).

2. Druga warstwa, która obejmowałaby przeważającą większość przedsiębiorstw, składałaby się ze spółdzielni, których właścicielami i zarządzającymi byliby ludzie w nich pracujący. Pracownicy byliby akcjonariuszami przedsiębiorstw i wybieraliby zarząd podobnie, jak akcjonariusze robią to dzisiaj.

3. Trzecia kategoria obejmowałaby największe rozmiarem przedsiębiorstwa, które zatrudniające dużą liczbę ludzi i wywierające ważny wpływ mają na wiele części gospodarki. Przedsiębiorstwa takie zajmowałyby się kluczowymi gałęziami przemysłowymi (takimi jak produkcja stali, prądu, transport itd.). Powinny być one zarządzane albo przez autonomiczne jednostki publiczne, albo przez samorządy lokalne, ale nie przez centralne rządy. Ta kategoria przedsiębiorstw funkcjonowałaby na zasadzie zerowego dochodu.

Taki system byłby zorganizowany na zasadzie decentralizacji gospodarczej, funkcjonującej w oparciu o samowystarczalne strefy gospodarcze, w których byłaby zachowana równowaga sektora rolniczego, przemysłowego i usługowego.

Założenia gospodarki Postępowego Użytkowania (PROUT) gwarantują odpowiedni standard życia wszystkim ludziom, jak również stanowią zabezpieczenie przed koncentracją nadmiernych środków finansowych w rękach niewielkiej grupy osób.