Na poziomie fizycznym istnieje powszechnie znane prawo: każdemu działaniu odpowiada równe w sile, jednak przeciwne zwrotem przeciwdziałanie. W sferze mentalnej działa podobne prawo. Na przykład gdy Pan A uderzy Pana B, najprawdopodobniej Pan B odpowie na atak i odda uderzając Pana A z podobną siłą. W tym przypadku na skutek akcji nastąpiła natychmiastowa reakcja; Pan A poczuł ból podobny do tego, jaki zadał Panu B.

Gdybyśmy narysowali wykres pokazujący umysł Pana A podczas procesu uderzenia i otrzymania ciosu od Pana B, wyglądałby mniej więcej tak:

Punkt X to pierwotny stan umysłu Pana A, stan sprzed wykonania akcji uderzenia Pana B. Punkt Y to punkt, w którym następuje poruszenie plastycznej części umysłu (citta). Za każdym razem, gdy zaistnieje jakikolwiek rodzaj akcji (złej, dobrej lub neutralnej), citta ulega zniekształceniu. Punkt Z to moment, w którym umysł Pana A powraca do swojego pierwotnego stanu. Dzieje się tak w chwili, gdy Pan B oddaje uderzenie.

Zawsze, gdy wykonujemy jakąś akcję, nasz umysł się zniekształca, gdy odczuwamy następującą po niej reakcję, umysł powraca do stanu sprzed wykonania akcji; my odczuwamy albo przyjemność, albo ból, zależnie od natury pierwotnej, wykonanej przez nas akcji. Procesy akcji i reakcji zachodzą wiele, wiele razy. Istnieje akcja i następująca natychmiast po niej, odczuwana przez nas reakcja. Gdy nie zaistnieje zmiana czasu, miejsca i osoby, reakcja będzie równa siłą do wykonanej akcji.

Jednak istnieje inna ewentualność. Załóżmy, że Pan A uderza Pana B jednak reakcja zostaje odroczona. Pan B nie oddaje ciosu. Jednak pięć lat później Pan A spaceruje sobie pustą ulicą w pewnym mieście. Nagle pojawia się nieznajomy mężczyzna i zadaje kilka ciosów zaskoczonemu Panu A. Jest to reakcja, która została odroczona w czasie i jest odczuwalna dużo silniej, niż pierwotna akcja. Takie zniekształcenie umysłu, które pozostaje przez jakiś czas nieaktywne, nazywa się w filozofii Ananda Margi samskarą. Samskara to akcja w swojej potencjalnej formie:

Linia EF przedstawia pierwotną akcję, linia FG - potencjalną reakcję (samskarę), której odczucie możliwe jest w każdym momencie. Tak więc przytrafiające się nam wypadki, to po prostu reakcje na nasze wcześniejsze akcje. Czasami wydają się nam bezprzyczynowe, ale jest tak, ponieważ zapominamy o naszych wcześniejszych akcjach. Reakcja będzie silniejsza od pierwotne akcji, gdy pomiędzy nimi istnieje różnica czasowa oraz zmieniły się miejsce i osoba; porównać to można do depozytu w banku, do którego po jakimś czasie dodaje się odsetki. To prawo akcji i reakcji znane jest pod nazwą prawa karmy. Natomiast reakcje w swojej potencjalne postaci nazywa się samskarami - impresje umysłu.

Powróćmy do wcześniejszego pytania dotyczącego życia, śmierci i możliwości ponownych narodzin. Teraz będzie nam o wiele łatwiej zrozumieć, co dzieje się po śmierci. Zgodnie z prawem akcji i reakcji musimy odczuć rezultaty wszystkich naszych działań. Każdego dnia odczuwamy różnego rodzaju przyjemności lub ból, ponieważ różne impresje umysłu spowodowane wcześniejszymi akcjami dojrzewają i muszą się uzewnętrznić. Gdy ktoś umiera w momencie, kiedy wypaliły się jego wszystkie stare samskary a nie zdążyły utworzyć nowe, wtedy jego umysł staje się czysty i może połączyć się z Kosmiczną Świadomością. Ten stan permanentnego połączenia nazywany jest w sanskrycie Moksha.

W rzeczywistości jednak bardzo trudno jest wypalić wszystkie swoje samskary i nie utworzyć w trakcie tego procesu nowych. Zawsze, gdy wykonujemy akcję z nastawieniem: "Ja to robię", w naszym umyśle jest tworzona impresja. W większości przypadków więc, gdy ktoś umiera, on lub ona wciąż posiada wiele niespełnionych reakcji, które muszą być odczute:

Co się wydarzy w takim przypadku? Pewne reakcje muszą zostać uzewnętrznione, lecz nie ma już fizycznego ciała. Potrzebne więc będzie nowe ciało; umysł musi wcielić się ponownie.

Aby zrozumieć ten proces odradzania się, musimy najpierw zrozumieć, czym jest życie. Według filozofii Ananda Margi życie to równowaga pomiędzy umysłem i ciałem. Z ciałem powiązana jest pewna specyficzne wibracja, z naszym umysłem również powiązana jest jakaś długość fali wibracyjnej. Gdy te wibracje są w równowadze - żyjemy. Jednakże gdy stanie się coś naszemu ciału - przytrafi się mu jakiś wypadek lub choroba, fizyczna wibracja może się zmienić na tyle, że utracona zostanie równowaga. Następuje wtedy coś, co nazywamy fizyczną przyczyną śmierci.

Może się zdarzyć również, że ciało będzie prosperować normalnie, jednak umysł przeżyje wstrząs, który spowoduje zmianę jego wibracji; wtedy również utracona zostaje równowaga. Jest to psychiczna przyczyna śmierci. Przykładem tutaj może być śmierć w wyniku odczucia wiekiego strachu.

Kolejny przykład - zwierzęta żyjące z człowiekiem. Pies żyjący z ludzką rodziną jest w ciągłym kontakcie z bardziej rozwiniętymi umysłami. Pies, który żyje, je a nawet podróżuje z ludźmi, zaczyna doświadczać ekspansji umysłu. Jego umysł zaczyna powoli upodabniać się do ludzkiego umysłu. Gdy tego typu ekspansja trwa, może dojść do utraty równowagi pomiędzy psychiczną i fizyczną wibracją. W tym przypadku mentalna wibracja zmieniła się z powodu kontaktu z ludzkimi istotami. W konsekwencji umysł potrzebuje bardziej subtelnego ciała, z którym wejdzie w równowagę. Najprawdopodobniej będzie to ciało ludzkie.

Istnieje jeszcze inna możliwość znana, jako duchowa przyczyna śmierci. Umysł każdego rozwiniętego aspiranta duchowego jest coraz bardziej przyciągany przez Kosmiczną Świadomość, której fala ma nieskończoną długość - reprezentuje ją linia prosta. Gdy taki umysł osiągnie równowagę z Kosmicznym Bytem, aspirant utraci równowagę z własnym ciałem fizycznym. W tym wypadku osoba "opuszcza" swoje ciało i osiąga stan Moksha. Nie jest to śmierć w sensie anihilacji, ale rozpłynięcie się w stanie najwyższego szczęścia.

Jest jeszcze jedna rzecz, o której należy wspomnieć, aby pojąć do końca proces życia, śmierci i reinkarnacji. W każdej istocie żywej oprócz ciała fizycznego i umysłu istnieje "Atman" - część świadcząca świadomości. Świadcząca świadomość jest ostatecznym świadkiem umysłu i źródłem poczucia "Ja", wyrażonym "Ja wiem, że Ja istnieję". Wcześniej (Kosy - struktura umysłu) omówiono już trzy funkcyjne części umysłu: citta (Ja uczyniłem), Aham (Ja czynię) i Mahat (Ja istnieję). To "JA", które weryfikuje istnienie tych trzech funkcyjnych części umysłu, znamy jako Atman. Jest to nienaruszalna część świadomości i klucz do zrozumienia tajemnicy życia, śmierci i ponownych narodzin.

Gdy ktoś umiera, witalna energia ciała (prana), wchodzi w stan nierównowagi i opuszcza ciało. Wraz z utratą energii witalnej ciało fizyczne przestaje funkcjonować. Żyjąca do tej pory osoba teraz przestaje odczuwać przyjemność, ból czy świadomość siebie. I chociaż umysł w czasie śmierci wchodzi w stan "długiego snu", nie rozpada się tak, jak ciało fizyczne. Samskary - reakcyjne impresje umysłu - istnieją, są zarejestrowane w umyśle przyczynowym. Świadkiem tego nieaktywnego umysłu pozostaje Atman.

Nieaktywny umysł posiada specyficzną, uzależnioną od samskar, długość fali wibracyjnej. Gdy pojawia się gdzieś we wszechświecie odpowiednie ciało fizyczne o wibracji równoległej do tej umysłu, umysł odrodzi się w tym ciele. Istota żywa będzie miała możliwość odczucia potencjalnych reakcji zebranych we wcześniejszym życiu.

Jak długi jest okres przejściowy? Może on być bardzo krótki, ale może również trwać tysiące lat. Ważne jest, żeby znalazło się gdzieś w kosmosie odpowiednie ciało, które spełnia wymagania wibracyjne nieaktywnego umysłu i duszy. W Buddyzmie Tybetańskim, gdy tylko umiera duchowy przywódca (Lama), jego uczniowie poszukują jego wcielenia pod postacią nowo narodzonego dziecka. Spośród tych małych dzieci wybierany jest odpowiedni następca, mający podobne, jak zmarły Lama, samskary. Dzieci są poddawane testowi. Są przed nimi ustawiane różnego rodzaju przedmioty; niektóre z nich należały do zmarłego. Gdy któreś z dzieci potrafi zidentyfikować te właściwe, powstaje przypuszczenie, że to jest właśnie kolejna inkarnacja Lamy.

Kolejne zadawane często pytanie, które dotyczy reinkarnacji - czy można pamiętać swoje wcześniejsze wcielenia. Do lat czterech posiadamy dostęp do ponad-mózgowej pamięci, w której zawierają się wspomnienia z naszych przeszłych żyć. Gdy jednak ta pamięć utrzymuje się w późniejszym wieku, rozwinie się w takim dziecku podwójna osobowość i taki człowiek umiera. Natura chroni nas przed wieloosobowością zawartą w jednym ciele.

Chociaż poznanie naszych wcześniejszych wcieleń może wydawać się fascynujące, najczęściej nie ma żadnych psychologicznych czy duchowych po temu powodów. Raczej doradza się aspirantom duchowym, aby zapomnieli o swoich wcześniejszych uczynkach (zwłaszcza o tych negatywnych) i rozpoczęli życie ze Świerzym nastawieniem, koncentrując się na teraźniejszości i patrząc do przodu, ku bardziej chwalebnej przyszłości. Jednakże czasami zdarza się, że wielcy duchowi mistrzowie "ukazują" komuś jego lub jej przeszłe życie, aby ją lub jego czegoś nauczyć.

W swojej książce "Ananda Sutram" Shri Shri Anandamurti opisuje stan śmierci jako "długi sen przyczynowego umysłu" i tłumaczy, że nie istnieje wtedy poczucie przyjemności czy bólu, ponieważ brakuje umysłowi nerwów i organów do odczuć tego typu. Tłumaczy On również, że "bezcielesny" umysł nie posiada narządów ruchu, nie może więc uczynić nikomu żadnej krzywdy.

Odnośnie piekła i nieba - niebo istnieje wtedy, gdy przeżywamy w danym życiu następstwa naszych dobrych akcji z przeszłości; piekło jest wynikiem naszych złych uczynków. Przesądy dotyczące wiecznego cierpienia uznaje wiele religii, ale dla tego typu podejścia nie ma miejsca w filozofii Ananda Margi.

Jak wspomniano w artykule o Cyklu Stworzenia, ostatecznym celem tego cyklu życia i odradzania się jest moment, w którym świadomość jednostki wychodzi ponad życie i śmierć i jednoczy się z nieograniczoną Świadomością Kosmiczną.

Fragment z książki "The Wisdom of Yoga"; Acarya Vedaprajinananda Avadhuta, C1990 Ananda Marga Publications, all rights reserved.

Dla zainteresowanych: Ananda Marga Publications.