Zrozumienie działania tych pięciu kos jest niezbędne, aby wyjaśnić intelektualne i intuicyjne zdolności człowieka. W dodatku zrozumienie pięciu warstw umysłu jest przydatne w wielu praktykach duchowych, które zaprojektowane zostały w celu doskonalenia tych poziomów umysłu.

Umysłu podzielony na pięć warstw przypomina swoją strukturą cebulę - gdy odsłonimy jedną warstwę, za nią odkrywamy kolejną, aby w końcu dotrzeć do warstwy najgłębszej.

Skrajna warstwa umysłu jest w rzeczywistości ciałem fizycznym, które możemy traktować jako warstwę szóstą. To ciało jest utworzone z pożywienia, które jemy i w Sanskrycie nazywane jest annamaya kosa. Uznając, że ciało jest podstawą umysłu, filozofia Ananda Margi omija dwoistość umysłu i ciała, które sprawiało kłopoty wielu systemom filozoficznym. Dzięki założeniu, że ciało jest integralną częścią umysłu, praktykujący Jogę Tantry rozwój ciała stawiają na równi z rozwojem duchowym.

Aby móc rozwijać umysł, musimy również troszczyć się o nasze ciało, dowodzi tego historia Gautamy - Buddy, który w ostatecznym etapie poszukiwań, by osiągnąć oświecenie przyrzekł siedzieć w medytacji tak długo, dopóki nie dosięgnie celu. Siedział przez kilka dni bez pożywienia i snu, ale jego ciało stopniowo osłabło i nie był w stanie dłużej utrzymywać pozycji medytacyjnej. Na szczęście młoda kobieta rozumiała stan Gautama i przyniosła mu miskę z jedzeniem. Zjadł pokarm i z wznowioną siłą kontynuował swoją ciężką duchową praktykę i po kilku kolejnych dniach osiągnął oświecenie.

Ponad annamaya kosa odnajdziemy pierwszą niefizyczną warstwę umysłu, która została nazwana kamamaya kosa. Kama oznacza pragnienie i jest to ta warstwa, która sprawuje kontrolę i kieruje naszymi relacjami ze światem zewnętrznym. Praca organów czuciowych i ruchowych (oczy, uszy, nos, język, skóra, kończyny, etc.) jest nadzorowana przez tę kosę. Ta warstwa umysłu jest aktywna, kiedy jesteśmy przytomni. Odczuwa ona świat zewnętrzny i pomaga naszym motorycznym organom reagować na bodźce tego świata. Ta warstwa umysłu jest znana w Zachodniej psychologii jako "umysł świadomy". Kiedy ktoś widzi kawałek ciasta, pragnie go zjeść i gdy jego motoryczne organy zaczną realizować to pragnienie, wtedy mamy do czynienia z charakterystyczną dla kamamaya kosy operacją.

Kierując się dalej w głąb umysłu odnajdujemy kolejną warstwę - manomaya kosa, który jest znana jako umysł subtelny. To warstwa, jaka zarządza naszą pamięcią. Cała pamięć jest tu przechowywana i dzięki tej warstwie umysłu możemy przywoływać wcześniejsze przeżycia czy wspomnienia. Ponadto zdolność umysłu do przetwarzania i wykorzystywania wcześniej nabytej wiedzy również zależy od tej właśnie kosy.

Przykładem jej działania jest chociażby student, który musi przeczytać wiele książek i przygotować się do egzaminu. W czasie egzaminu profesor zada mu jedno czy dwa pytania i właśnie dzięki manomaya kosie student przypomina sobie rozmaite fakty z całości przeczytanych lektur. Ta warstwa pomaga także usystematyzować rozrzuconą wiedzę i połączyć ją w zwięzłą odpowiedź na pytanie.

Manomaya kosa znana jest w psychologii jako "umysł podświadomy". Umysł podświadomy działa również podczas snu, kiedy świadomy umysł ( kamamaya kosa) jest nieaktywny. Sny mają miejsce w tej właśnie warstwie umysłu. Dodatkowe funkcje manomaya kosy to odczuwanie przyjemności i bólu.

W przeciwieństwie do wielu szkół Zachodniej psychologii filozofia Ananda Margi uważa, że umysł nie kończy się na warstwie podświadomej. Poza manomaya kosa istnieją jeszcze trzy warstwy, które wspólnie są znane jako Karana manas albo "umysł przyczynowy"." Niektórzy psycholodzy, w szczególności Carl Jung, nazywali tę część umysłu " umysłem nieświadomym". Ten przyczynowy umysł charakteryzują intuicyjne zdolności człowieka, ale z powodu ciągłej aktywności świadomego i podświadomego umysłu rzadko są one doświadczane przez większość ludzi. Być może dlatego jego zgłębianie zostało zlekceważone w większości szkół psychologii.

Ten przyczynowy umysł został również nazwany przez Carla Junga zbiorową nieświadomością, ponieważ zawiera on całą wiedzę o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Informacja w przyczynowym umyśle nie jest ograniczona do pamięci i doświadczeń danej osoby, jako to się dzieje w umyśle podświadomym. Istnieniem tego przyczynowego umysłu możemy wyjaśnić niezwykłe doświadczenia proroków, mistyków, jasnowidzów i innych, którzy przewidzieli wydarzenia z przyszłości czy wiedzieli o rzeczach będących poza ograniczonym zasięgiem ich organów czuciowych.

Przykładem może być naukowiec Mendelejew, który był pierwszą osobą, jaka sformułować okresową tablicę pierwiastków, układ fizycznych cząstek według ich masy atomowej. Mendelejew został zapytany, w jaki sposób odkrył sposób ułożenia pierwiastków w tablicy , na co odrzekł, że pewnej nocy miał sen , w którym zobaczył kompletną tablicę okresową pierwiastków. Obudził się i ją skopiował.

Amerykański jasnowidz Edgar Cayce potrafił rozpoznawać choroby u ludzi, którzy byli oddaleni od niego o tysiące kilometrów daleko. To dalszy przykład nadzwyczajnej pojemności przyczynowego umysłu.

Historia ze Starego Testamentu opowiadająca o snach Józefa, w których przewidział w starożytnym Egipcie kilka lat dobrych żniw i następujących po nich kilka lat głodu jest jeszcze jednym przykładem bezgranicznej wiedzy, jaka spoczywa w subtelniejszych warstwach umysłu.

Podobnie w Indiach znana jest opowieść o człowieku, który modlił się do bogini Kali, żeby pomogła mu wyleczyć chore dziecko; bogini we śnie wskazała mu właściwe lekarstwo. W tego typu przypadkach śniący wchodzi w głęboki sen, w którym przenika poza manomaya kosę do umysłu przyczynowego.

Filozofia Ananda Margi rozróżnia trzy warstwy przyczynowego umysłu. Pierwsza z nich to atimanasa kosa. To tutaj powstaje pragnienie duchowej realizacji. Zdolności jasnowidztwa, intuicja czy wrażliwość na sztukę są charakterystycznymi funkcjami tej warstwy.

Druga warstwa przyczynowego umysłu to vijinamaya kosa albo kosa "nadzwyczajnej wiedzy". Dwie z najważniejszych intuicyjnych cech, jakie mogą rozwinąć w sobie ludzie, są wyrażone w tej kosa. Pierwsza to viveka czyli zdolność rozróżniania; zdolność zrozumienia, co jest trwałe a co przemija. Prawdziwy mędrzec wie, że przemijająca sceneria tego materialnego świata jest tylko prawdą względną i jest on w stanie dostrzec za panoramą fizycznego świata niezmienną i absolutną świadomość. Gdy viveka jest rozwinięta, wtedy uaktywnia się druga cecha - vaeragya. Vaeragya to wyrzeczenie się i nieprzywiązywanie do przemijających dóbr fizycznych. Nie oznacza to uciekania od świata i życia w pustelni, raczej duchowe nieprzywiązywanie wagi do przedmiotów materialnych. Ten stan najlepiej obrazuje historia legendarnego mędrca, króla Indii - Janaka, o którym mawiają: "nawet gdy całe moje królestwo legnie w gruzach, ja nic nie straciłem."

Ostatnia warstwa przyczynowego umysłu to hiranmaya kosa, "złota warstwa". W tej kosie praktykujący Jogę Tantry może doświadczyć wspaniałego olśniewającego blasku i doświadczyć niezmąconego poczucia "JA". Gdy aspirant dociera do tej warstwy, czuje, że tylko cienka zasłona oddziela go od czystej świadomości (Atman), która leży poza wszystkimi kosami.

Shrii Shrii Anandamurti porównuje umysł ze zwierciadłem, które może w sobie odbijać Kosmiczną Świadomość. Twierdzi On, że jeśli lustro nie jest wystarczająco czyste, wtedy odbicie świadomości jest niewyraźne. Możemy myśleć o kosach jak o warstwach "lustra" naszego umysłu. Jeśli każda z warstw nie jest doskonała, wtedy odbicie świadomości nie może być w pełni odczuwane i możemy nie być świadomi faktu, że poza naszym umysłem istnieje czysta świadomość. Właśnie dlatego Tantra Joga wykorzystuje osiem stopni Astaunga Jogi aby oczyścić każdą z kos.

Umysł może się rozwijać poprzez naturalne procesy ale my możemy tę ewolucję znacznie przyspieszyć poprzez stosowanie praktyk jogi. Ciało czyli annamaya kosa rozwija się przez pracę fizyczną i ćwiczenie - joga dla udoskonalania tej kosa zaleca asany i właściwą dietę.

Rozwój kamamaya kosa (świadomego umysłu) w sposób naturalny następuje w momencie zderzenia fizycznego, jakim jest walka o przetrwanie w świecie. W Astaunga Jodze kierowanie się Yamą i Niyamą (moralny kodeks postępowania) pomaga rozwinąć umysł świadomy dzięki wzmacnianiu własnego sumienia. Podświadomy umysł (manomaya kosa) również rozwija się w sposób naturalny przez fizyczny wysiłek - w jodze przez praktykę Pranayamy. Atimanasa kosa, czyli pierwsza warstwa przyczynowego umysłu rozwja się w warunkach naturalnych na skutek psychicznego wysiłku - zmaganiom z przeciwnościami w sferze umysłu, które każdy w trakcie swego życia napotyka na swej drodze. Praktyka jogi rozwijająca atimanasa kosa to pratyahara - wycofanie zmysłów, oddzielenie ich od zewnętrznego świata.

Druga warstwa przyczynowego umysłu - vijinanamaya kosa, również rozwija się u wszystkich ludzi poprzez wysiłek psychiczny a w praktyce jogi poprzez technikę Dharana (koncentracji). Przyczyną rozwoju ostatniej warstwy umysłu- hiranyamaya kosa, jest u wszystkich ludzi ich tęsknota za Nieskończonym. W jodze praktyka Dhyana rozwija tę ostatnią, najsubtelniejszą część umysłu.

Tabela 1: Rozwój poszczególnych Kosa